در ۶ آذرماه ۱۳۲۲  دوسال بعد از اشغال خاک ایران توسط قوای متفقین، کنفرانس چهار روزه رهبران سه کشور عضو متفقین

«فرانکلین روزولت» رییس‌جمهور آمریکا

«وینستون چرچیل» نخست‌وزیر انگلیس

 «ژوزف استالین» رهبر اتحاد جماهیر شوروی

در تهران آغاز به کار کرد.

این کنفرانس در فاصله روز‌های ششم تا نهم آذر ۱۳۲۲ و همزمان با چهارمین سال جنگ دوم جهانی تشکیل شده بود. سران قوای متفقین(که در برابر متحدین یعنی آلمان، ژاپن و ایتالیا) صف ‌آرایی کرده و پیروز جنگ جهانی دوم بودند، سه کنفرانس مهم در تهران، یالتا(اوکراین) و پوتسدام(آلمان) تشکیل دادند تا درباره اوضاع جهان بعد از پایان جنگ و تقسیم ممالک جهان به مناطق نفوذ به توافق‌هایی رسیدند.

از راست: وینستون چرچیل، فرانکلین روزولت و استالین

در آن زمان، ایران همچنان در تصرف نیروهای متفقین بود. قوای آمریکایی و انگلیسی در اطراف تهران حضور داشتند و نیروهای شوروی نیز آذربایجان را به اشغال خود درآورده بودند و پیشنهاد برگزاری چنین کنفرانسی در تهران را استالین داد.

تحقیرایران وذلت شاه

ملاقات در محل سفارت شوروی برگزار شد اما دولت ایران در جریان تصمیم سران سه کشور برای تشکیل کنفرانس در تهران نبودند و حتی از مذاکرات خود در کنفرانس نیز خبری به مسئولان ایرانی داده نشد.

در روز ورود رهبران متفقین، علی سهیلی نخست‌وزیر وقت ایران در جریان سفر این سه قرار داده شد و وی خبر حضور آنها را به سمع محمدرضا پهلوی که بعد از تبعید پدرش به سلطنت رسیده بود، می‌دهد. محمدرضاشاه نیز برای شرکت در کنفرانس ناگزیر شد به محل سفارت برود اما در جریان کنفرانس، چرچیل و روزولت حاضر نشدند به دیدار شاه بروند و با وی تنها در محل سفارت دیدار کردند.

چرچیل نخست‌وزیر انگلستان تنها برای چند دقیقه در حیاط سفارت شوروی با شاه دیدار کرد که به یک سلام و احوال‌پرسی و گرفتن عکس ختم شد. تنها استالین بود که قبول کرد به دیدار شاه جوان ایران برود. در زمان دیدار استالین با محمدرضا شاه، نیروهای شوروی مسئولیت حفاظت از کاخ سعدآباد را برعهده گرفتند و حتی در راهروهای سعدآباد هم مستقر شدند.

دیدار شاه با نخست‌وزیر انگلستان در مقابل سفارت شوروی

اولین خبر مربوط به این کنفرانس پس از عزیمت رهبران متفقین به کشور‌هایشان، توسط سهیلی در جلسه مشترک هیات دولت، نمایندگان مجلس و سران لشکری و کشوری در روز ۱۰ آذرماه منتشر شد. سهیلی در این جلسه می‌گوید “ابتدا از طریق کاردار شوروی در تهران در جریان برگزاری این اجلاس در تهران قرار گرفتم… روز ۴ آذر استالین و روز پنجم آذر روزولت و چرچیل وارد تهران شدند. کنفرانس مشترک آنان روز ۶ آذر شروع شد. روز هفتم آذر نشست محرمانه آنان در سفارت شوروی جریان داشت، روز نهم این نشست خاتمه یافت و اعلامیه مشترک آنان منتشر شد و روز دهم رهبران هر سه کشور از ایران خارج شدند.”

در کنفرانس تهران بود که طرح عملیات نهایی برای درهم شکستن نیروی مقاومت آلمانی‌ها تهیه شد. طرح ایجاد جبهه دوم و پیاده شدن قوای آمریکایی، انگلیسی، کانادایی و فرانسه آزاد در سواحل نورماندی فرانسه در ۱۶  خرداد ۱۳۲۳ و ضد حمله بزرگ ارتش سرخ شوروی به نیروهای آلمان با هدف بیرون راندن قطعی آلمانی‌ها از خاک شوروی در تیر ۱۳۲۳ از جمله مسائلی بود که در این نشست تصمیم‌گیری شد.

ضیافت شام  سران سه کشور در شب ۲۹ نوامبر در تهران

در کنفرانس تهران، در مورد تجزیه آلمان نیز گفت‌وگوهایی به عمل آمد. در جریان این مذاکرات، روزولت تنها راه مجازات آلمان را تجزیه این کشور عنوان کرد و چرچیل و استالین هم با این نظر مخالفت نکردند.

سران متفقین  در کنفرانس تهران علاوه بر تصمیم‌گیری برای جهان پس از جنگ جهانی دوم، تولد ۶۹ سالگی چرچیل را جشن گرفتند./منبع:تسنیم

(تصاویر) اشغال ایران به دست متفقین

از چپ به راست افسر ناشناس انگلیس، ژنرال جورج سی مارشال، سفیر بریتانیا در شوروی، هری هاپکینز، مترجم استالین، استالین، مرتولوف وزیر خارجه شوروی، ژنرال وروشیلوف. نوامبر  ۱۹۴۳

(تصاویر) اشغال ایران به دست متفقین

سربازان انگلیسی درراه تهران

(تصاویر) اشغال ایران به دست متفقین

سربازان قوای روس درراه تهران

گرچه یک روز پس از آغاز جنگ جهانی دوم، ایران طی اعلامیه‌ای بی طرفی خود را در این نبرد اعلام کرد و به اتباع خارجی نیز اخطار داد از هرگونه بروز احساسات منافی با بی طرفی ایران بپرهیزند اما این امر نیز نتوانست مانع از سرایت آتش جنگ به خاک ایران شود.

 در ۳شهریور  ۱۳۲۰، نیروهای متفقین شامل انگلیس و شوروی بدون توجه به بی طرفی ایران از جنوب و غرب و از زمین و هوا به ایران حمله کردند و شهرهای سر راه را اشغال کردند به سمت تهران آمدند.
اگرچه در آن زمان بهانه‌ متفقین برای حمله وجود عده‌ای جاسوس آلمانی در ایران عنوان شد اما حوادث بعدی نشان داد اشغال ایران بخشی از نقشه جنگی متفقین علیه هیتلر بوده است. چرچیل بعدها در این باره در خاطرات خود نوشته است:‌ لزوم ارسال انواع و اقسام ساز و برگ و مهمات برای شوروی از یک طرف و اشکالات روزافزون راه اقیانوس منجمد شمالی و نقشه‌های استراتژیکی متفقین در آینده از طرف دیگر بیش از پیش ما را بر آن می‌‌داشت که برای استفاده کامل از ایران به منظور ارتباط با شوروی اقدام فوری معمول داریم چاههای نفت ایران به منزله‌ عامل مهمی در جنگ به شمار می‌رفت عده‌ کثیری از آلمانیها در تهران استقرار یافته و جبهه‌ آلمان در ایران روز به روز بهتر می‌شد به هم خود در نقشه‌‌ی شورش در عراق و اشغال سوریه از طرف انگلیس و فرانسه که در فاصله‌ی کمی صورت گرفت ،‌نقشه‌های هیتلر را در خاورمیانه مواجه با اشکالات بسیار نمود. بنابراین ما از موقعیت استفاده کرده و بر آن شدیم که به روسها دست اتحاد بدهیم و به اتفاق مبادرت به لشکر کشی به ایران کنیم.
(تصاویر) اشغال ایران به دست متفقین
ارتش منحل شده -درحال تماشای نیروهای بیگانه-قزوین
با یورش متفقین تمامی راه‌های کشور به خصوص خطوط راه آهن و شوسه تحت کنترل نیروهای اشغالگر در آمد و نیروی کار ایرانی برای تهیه تدارکات ارتش‌های درگیر در جنگ با نازل‌ترین دستمزد به کار گرفته شدند. منابع نفتی کشور غارت شد و بحران غذایی در کشور به اوج خود رسید.
زمزمه‌های برکناری شاه نیز از جلسه اضطراری دولت شنیده شد؛ فردای اشغال ایران هیئت وزیران در حضور شاه در کاخ سعدآباد تشکیل جلسه داد و رضاخان در این جلسه اعلام کرد که ابتدا تصمیم به خروج از کشور داشته است اما به توصیه مشاورانش ابتدا در دولت تغیراتی صورت ‌می‌دهد. بر این اساس محمدعلی فروغی را به نخست وزیری منصوب و او را مامور کرد با انگلیس و شوروی مذاکره کند اما شرط متفقین کنار رفتن رضاشاه از قدرت بود.
رضاشاه ناچار به استعفا شد و توسط بریتانیایی‌ها بازداشت و به آفریقای جنوبی و سپس جزیرهٔ موریس تبعید شد و سلطنت به پسر و ولیعهد او محمدرضا منتقل شد./منبع:مجله تاریخ فرادید
(تصاویر) اشغال ایران به دست متفقین
تصویر رضا شاه پهلوی پس از به قدرت رسیدن؛ او مجبور شد با اشغال خاک ایران کشور را ترک کند.
(تصاویر) اشغال ایران به دست متفقین
سوگندپادشاهی محمدرضا درمجلس ۱۳۹۷/۰۸/۲۰

حمله آلمان به لهستان در تاریخ ۹ شهریور سال ۱۳۱۸ (۱سپتامبر ۱۹۳۹) آغازگر بزرگترین جنگ تاریخ بشریت بود. هرچند سه روز پس از حمله آلمان به لهستان کشورهایی همچون انگلیس و فرانسه علیه آلمان وارد جنگ شدند ولی در کمتر از یک ماه لهستان به تصرف نیروهای نازیسم درآمد. مهمترین کشورهای جبهه متحدین عبارت بودند از آلمان، ژاپن و ایتالیا که تا قبل از حمله آلمان به  شوروی در بسیاری از نبردها پیروز بودند ولی کار زمانی برای اینها سخت شد که شوروی وارد عرصه جنگ شد. از این پس جنگ در اروپا تا اندازه زیادی به سود متفقین پیش رفت و به تدریج دامنه جنگ به آسیا و خاورمیانه کشیده شد.

رضا شاه

عبور تانکهای ارتش متفقین از کرمانشاه سال ۱۳۲۰

رضا شاه

بمباران ناو جنگی-ببر-دریایی ایران-انزلی، توسط نیروی هوایی شوروی

 ایران در اولین روزهای جنگ بی‌طرفی خود را اعلام کرد ولی به نظر می‌رسد با توجه به موقعیّت سوق‌الجیشی این کشور در منطقه، به زودی کشورهای در حال جنگ در تلاش برای ورود ایران به اتحاد خود برمی‌آمدند. در این بین با توجه به مرز مشترک میان ایران و شوروی و نیز وجود مستعمرات و منافع انگلیس در جنوب ایران، نگاه مثبت ایران به سمت جبهه متحدّین می‌توانست راهگشای آنها برای ضربه زدن به جبهه متفقین به حساب آید. کشیده شدن جنگ به سمت شوروی بیش از پیش اهمیت ایران را در میان کشورهای دو سوی جبهه نشان داد. لزوم انتقال با سرعت سلاح، مهمات و نیروی نظامی برای کمک به شوری و وجود خط ریلی سرتاسری ایران به عنوان یکی از اولین و مهمترین دلایل تصرف بر ایران به شمار می‌رفت.

اگرچه رضاشاه خواسته کشورهای متفقین را نیز انجام می‌داد باز ایران در مسیر اشغال از سوی این کشورها قرار می‌گرفت، هیچ گریزی از ورود به جنگ جهانی نیست و خواسته یا ناخواسته، مستقیم یا غیر مستقیم با توجه به موقعیت جغرافیایی خاص ایران و هم مرزی با شوروی و منافع و مستعمرات انگلیس، ایران لاجرم درگیر جنگ می‌شد،رضا شاه با احتمال پیروزی هیتلر، جواب مثبتی به خواسته‌های متفقین نداد و در انجام خواسته‌های ایشان تعلل می‌نمود که در نهایت در تاریخ ۳ شهریور سال ۱۳۲۰ نیروهای انگلیس از جنوب و نیروهای شوروی از شمال وارد ایران شدند و شهر به شهر پیشروی کردند تا به تهران رسیدند.

توضیح مدیریت سایت-پیراسته فر:منابع تاریخی -علت ورودمتفقین به ایران راچنین می نوسند:

این‌ جنگ‌، که‌ بین‌ دو بلوک‌

متحدین‌ (آلمان‌ و ایتالیا و ژاپن‌)

 متفقین‌ (انگلیس‌ و فرانسه‌ و آمریکا و شوروی‌) درگرفت‌، به‌ لحاظ‌ گستردگی‌ جغرافیایی‌ و قدرت‌ تخریب‌ منابع‌ انسانی‌ و طبیعی‌، بی‌همتا بوده‌ است‌.

البته کشورهایی هم بودند که بهاین ۲بلوک پیوستند:

به «متفقین» ،کشورهای: استرالیا، بلژیک، برزیل، کانادا، چین، چکسلواکی، دانمارک، استونی، فرانسه، یونان، هند، لتونی، لیتوانی، مالتا، هلند، نیوزیلند، نروژ، لهستان، آفریقای جنوبی، یوگسلاوی

به «متحدین» :کشورهای اسلواکی، مجارستان و رومانی در نوامبر ۱۹۴۰ و کشور بلغارستان در مارس ۱۹۴۱ به این کشورها پیوستند.

در ابتدای جنگ جهانی دوم، رضا شاه ایران را بی‌طرف اعلام کرد. وی از جاه‌طلبی‌های شوروی و بریتانیا در کشورش می‌ترسید و با وجود منافع نهفته در روابط اقتصادی با آلمان، این کشور را بسیار پایبند به برنامه‌ی توسعه و ایدئولوژی نژادگرایانه‌ی خود می‌دانست. برای هیچ یک از طرف‌ها، منافع ایران اهمیتی نداشت. به دنبال پیروزی‌های چشمگیر آلمان در برابر شوروی در تابستان ۱۹۴۱، دو دولت بریتانیا و شوروی به بهانه‌ی خودداری رضاشاه از اخراج اتباع آلمان، به ترتیب جنوب و شمال ایران را اشغال کردند. ولی در واقع آنها نگران این موضوع بودند که پیشروی موفق آلمان به قفقاز به مرزهای ایران محدود نشود و تداوم بی‌طرفی ایران مانع انتقال امکانات از هند بریتانیا به مصر و مسیرهای کمک‌رسانی بریتانیا به شوروی شود.

(تصاویر) اشغال ایران به دست متفقین
تانکهای آلمانی هادرایران

از خواسته‌های متفقین در ایران می‌توان به محافظت از میدان‌های نفتی تحت کنترل بریتانیا، هدایت امکانات نظامی به شوروی با استفاده از راه‌آهن سراسری ایران و جلوگیری از عملیات اطلاعاتی آلمان در ایران اشاره کرد.

در ۱۱ سپتامبر ۱۹۴۱، سر ریدر بولارد (Reader S. Bullard)، سفیر بریتانیا، با محمد علی فروغی، نخست وزیر ایران، دیدار کرد و کناره‌گیری فوری رضاشاه به نفع پسرش، محمدرضا پهلوی، که به طرفداری از بریتانیا معروف بود را خواستار شد. پنج روز بعد، در ۱۶ سپتامبر، رضاشاه کناره‌گیری کرد و به تبعید رفت. بدین ترتیب پسرش شاه شد. رضاشاه در ۲۶ جولای ۱۹۴۴ در ژوهانسبورگ آفریقای جنوبی درگذشت.

در ژانویه ۱۹۴۲، ایران، شوروی و بریتانیا پیمان سه جانبه‌ی اتحاد بستند. در این قرارداد، متفقین، تمامیت ارضی، خودمختاری و استقلال سیاسی ایران را به رسمیت شناختند. آنها همچنین تعهد کردند که اقتصاد ایران را از آثار جنگ مصون نگه دارند. مهم‌تر آنکه، آنها تعهد کردند که ظرف شش ماه پس از پایان جنگ، خاک ایران را ترک کنند. تا بهار ۱۹۴۲، ایران همه روابط خود با «متحدین» را قطع کرده بود و همه اتباع آنها را از ایران اخراج کرده بود.

در ۹ سپتامبر ۱۹۴۳، ایران علیه آلمان، اعلام جنگ کرد. اندکی بعد، در فاصله ۲۸ نوامبر و ۱ دسامبر ۱۹۴۳، سران سه کشور بزرگ در تهران گرد هم آمدند. فرانکلین روزولت، رئیس جمهوری ایالات متحده، وینستون چرچیل، نخست وزیر بریتانیا، و جوزف استالین دبیر کل حزب کمونیست شوروی برای بررسی راهبردهای نظامی علیه آلمان و ژاپن و دوران پس از جنگ جهانی دوم با هم دیدار کردند. آنها همچنین «بیانیه‌ی سه قدرت درباره ایران» را صادر کردند. این بیانیه قراردادی برای ارائه کمک‌های اقتصادی به ایران در جریان جنگ و پس از آن بود. دولت‌های متحد، همچنین اظهار کردند که همگی «خواستار حفظ استقلال، خودمختاری و تمامیت ارضی ایران هستند». در ژانویه ۱۹۴۶ نیروهای بریتانیایی و آمریکایی خاک ایران را ترک کردند. نیروهای شوروی پس از اعمال فشار سازمان ملل در می ۱۹۴۶ از ایران خارج شدند.

ژاپن‌ که‌ هنوز اندونزی‌، هندوچین‌، بخش‌ مهمی‌ از خاک‌ چین‌ و تعداد زیادی‌ از جزایر اقیانوس‌ آرام‌ را در اشغال‌ داشت‌، با مقاومت‌ سرسختانه‌ خود، موجب‌ ترس‌ متفقین‌ از ادامه‌ جنگی‌ طولانی‌ شده‌ بود.

عوارض اشغال ایران

پیامد جنگ جهانی دوم برای ایران ویرانگر بود. بی‌طرفی ایران نادیده گرفته شد و این کشور استقلال بالفعل خود را به نیروهای اشغالگر واگذار کرد. مقامات بریتانیا و شوروی از خطوط اصلی راه‌آهن و راه‌آهن سراسری ایران برای تامین منافع خود استفاده می‌کردند و از نیروی انسانی و امکانات ایران برای تامین اهداف جنگی بهره می‌گرفتند. با کاهش منابع کشاورزی و خشکسالی در سال ۱۹۴۲ و ورود سیل پناهجویان اروپایی، قحطی شایع شد و بسیاری از مردم جان باختند. بی‌ثباتی در عرصه‌های سیاسی و اجتماعی آشکار و اقتصاد ضعیف شد.

تلفات جنگ جهانی دوم 

آمار کشته شدگان جنگ جهانی دوم متفاوت گفته اند، بین ۵۰ تا ۷۰ میلیون نفر.

آمریکا : تلفات نظامی ۲۹۰۰۰۰ نفر 
انگلستان :(جمع ۵۰۰۰۰۰نفر)  نظامی ۴۰۰۰۰۰ نفر + غیر نظامی ۱۰۰۰۰۰ نفر
فرانسه : (۶۵۰۰۰۰ نفر ) نظامی ۲۰۰۰۰۰ نفر + غیر نظامی ۴۵۰۰۰۰ نفر
شوروی : (۲۵۶۰۰۰۰۰نفر ) نظامی ۱۳۶۰۰۰۰۰ نفر+غیر نظامی ۱۲۰۰۰۰۰۰ نفر
آلمان : (۷۴۰۰۰۰۰ نفر ) نظامی ۳۴۰۰۰۰۰ نفر + غیر نظامی ۴۰۰۰۰۰۰ نفر
لهستان : (۶۰۰۰۰۰۰ نفر ) نظامی ۳۰۰۰۰۰نفر + غیر نظامی ۵۷۰۰۰۰۰ نفر
یوگسلاوی : (۴۴۰۰۰۰ نفر) نظامی ۳۰۰۰۰۰ نفر +غیر نظامی ۱۴۰۰۰۰
یونان : (۵۰۰۰۰۰ نفر )نظامی ۱۵۰۰۰۰۰ نفر +غیر نظامی ۳۵۰۰۰۰ نفر
چین : (۸۰۰۰۰۰۰ نفر) نظامی ۲۰۰۰۰۰۰ نفر + غیر نظامی ۶۰۰۰۰۰۰ نفر
ژاپن : ( ۳۱۰۰۰۰۰نفر) نظامی ۲۵۰۰۰۰۰ + غیر نظامی ۶۰۰۰۰۰
درمجموع   ۲۳۱۴۰۰۰۰ نفر افراد نظامی +۲۹۳۴۰۰۰۰۰ نفر افراد غیر نظامی  کشته شدند.

ضمناًآمار کشته های  بعضی ازکشورها  مانند کانادا ، استرالیا ،برمه ،نروژ و..لحاظ نشده است .

حدود ۱۲ میلیون نفر در طول جنگ جهانی دوم بر اثر قحطی در چین، ایران، اندونزی، هندوچین فرانسه و هندوستان جان خود را از دست دادند.